Prof. Dudek o zwrocie orderu przez Zełenskiego. „Historia im tego nie wybaczy”

Prof. Antoni Dudek ocenił, że decyzja Wołodymyra Zełenskiego o nadaniu jednej z ukraińskich jednostek wojskowych nazwy „Bohaterów UPA” oraz decyzja Karola Nawrockiego o odebraniu prezydentowi Ukrainy Orderu Orła Białego były błędami politycznymi. Historyk wskazał, że oba ruchy doprowadziły do eskalacji sporu między Warszawą a Kijowem.

W rozmowie z Wirtualną Polską Dudek mówił, że Zełenski popełnił błąd, decydując się na symboliczne uhonorowanie formacji odwołującej się do UPA. Jednocześnie krytycznie ocenił reakcję Nawrockiego, który odpowiedział odebraniem najwyższego polskiego odznaczenia. W jego ocenie sprawa została przeniesiona na poziom politycznej demonstracji po obu stronach.

Dudek: błąd zaczął się od decyzji Zełenskiego

Pierwszym elementem sporu była decyzja prezydenta Ukrainy o nadaniu jednej z jednostek Sił Zbrojnych Ukrainy nazwy „Bohaterów UPA”. Dla strony ukraińskiej UPA bywa przedstawiana jako część tradycji walki o niepodległość. W Polsce Ukraińska Powstańcza Armia jest łączona przede wszystkim ze zbrodniami na ludności polskiej na Wołyniu i w Małopolsce Wschodniej w czasie II wojny światowej.

Prof. Dudek ocenił, że Zełenski powinien brać pod uwagę polską pamięć historyczną i reakcję, jaką taka decyzja może wywołać w Polsce. Według historyka nazwanie jednostki „Bohaterami UPA” było ruchem, który musiał zostać odebrany w Warszawie jako prowokacyjny albo co najmniej jako brak wrażliwości wobec polskich ofiar.

Dudek nie kwestionował w swoich wypowiedziach prawa Polski do upominania się o pamięć o Wołyniu. Zwracał jednak uwagę, że symboliczne decyzje podejmowane w czasie wojny mają także skutki polityczne. W jego ocenie decyzja Zełenskiego stworzyła warunki do kryzysu, który szybko wyszedł poza sam spór historyczny.

Nawrocki odpowiedział odebraniem orderu

Drugim ruchem była decyzja Karola Nawrockiego o odebraniu Wołodymyrowi Zełenskiemu Orderu Orła Białego. Prezydent Polski uzasadniał ją właśnie sprawą ukraińskiej jednostki nazwanej „Bohaterami UPA”. Podkreślał jednocześnie, że decyzja nie jest wymierzona w naród ukraiński i nie oznacza zmiany strategicznego kierunku polskiej polityki bezpieczeństwa.

Prof. Dudek ocenił jednak, że odebranie orderu było kolejnym błędem politycznym. Historyk już wcześniej przestrzegał, że taki ruch może doprowadzić do poważnego kryzysu w relacjach polsko-ukraińskich. W jego ocenie odpowiedź Nawrockiego nie zatrzymała sporu, lecz przeniosła go na jeszcze wyższy poziom.

Dudek wskazywał, że Polska ma prawo domagać się od Ukrainy szacunku dla pamięci ofiar UPA, ale forma reakcji państwa powinna uwzględniać również aktualny interes bezpieczeństwa. W rozmowie z PAP mówił, że przyszłość Polski nie może być zakładnikiem historycznych relacji polsko-ukraińskich. To zdanie dobrze oddaje główną oś jego oceny: pamięć historyczna pozostaje ważna, ale nie powinna prowadzić do decyzji pogłębiających kryzys polityczny.

„Historia im tego nie wybaczy”

Najmocniejsza ocena Dudka dotyczyła działań obu prezydentów jednocześnie. Historyk mówił, że zarówno Zełenski, jak i Nawrocki wykonali ruchy, które służą podgrzewaniu nastrojów po własnej stronie. W tym kontekście padły słowa, że historia im tego nie wybaczy.

Wypowiedź Dudka odnosiła się do mechanizmu politycznej eskalacji. Po stronie ukraińskiej decyzja o nazwie jednostki mogła zostać przedstawiona jako element własnej polityki pamięci i symboliki wojennej. Po stronie polskiej odebranie orderu mogło zostać przedstawione jako obrona pamięci ofiar Wołynia. Według Dudka problem polega na tym, że te dwa ruchy razem pogłębiają napięcie między państwami, które mają wspólny interes bezpieczeństwa.

Historyk oceniał także, że spór historyczny został wpisany w bieżącą politykę. W jego wypowiedziach powracała obawa, że podobne decyzje wzmacniają nastroje antyukraińskie w Polsce i antypolskie w Ukrainie. Dudek nie przedstawiał sprawy jako sporu o sam order, lecz jako przykład szerszego problemu w relacjach dwóch państw.

Zwrot orderu jako kolejny etap sporu

Dopiero na tym tle Dudek odniósł się do sposobu, w jaki Wołodymyr Zełenski zwrócił Order Orła Białego. Prezydent Ukrainy poinformował publicznie, że odsyła odznaczenie do Polski. Do wpisu dołączono zdjęcia orderu oraz przesyłki adresowanej do Kancelarii Prezydenta RP.

Prof. Dudek ocenił, że była to demonstracja. Zwrócił uwagę, że Zełenski mógł odesłać order bez publicznego komunikatu albo przekazać go za pośrednictwem ambasadora. W jego ocenie wybrana forma nie była neutralnym zwrotem odznaczenia, lecz kolejnym politycznym gestem w sporze z Polską.

Ten wątek nie zmienia głównej oceny Dudka, lecz ją uzupełnia. Historyk uznaje, że odesłanie orderu było konsekwencją wcześniejszych błędów: najpierw decyzji Zełenskiego w sprawie UPA, potem decyzji Nawrockiego o odebraniu odznaczenia. Publiczny sposób zwrotu orderu potraktował jako następny element tej samej eskalacji.

Order Orła Białego i jego znaczenie w tej sprawie

Wołodymyr Zełenski otrzymał Order Orła Białego w kwietniu 2023 roku z rąk ówczesnego prezydenta Andrzeja Dudy. Odznaczenie przyznano za zasługi dla relacji polsko-ukraińskich, działania na rzecz bezpieczeństwa oraz obronę praw człowieka. Był to okres, w którym Polska należała do najważniejszych państw wspierających Ukrainę po pełnoskalowej inwazji Rosji.

Karol Nawrocki zdecydował o odebraniu orderu po sporze dotyczącym nazwy ukraińskiej jednostki wojskowej. W tle pojawiła się również dyskusja prawna o procedurze odbierania orderów. Polska Agencja Prasowa przypominała, że konstytucja wyłącza spod obowiązku kontrasygnaty premiera nadawanie orderów i odznaczeń, ale nie wskazuje wprost, czy ta sama zasada dotyczy ich odbierania.

Dla Dudka sam order stał się symbolem szerszego problemu. Historyk wcześniej pisał także o zjawisku nadmiernego rozdawania najwyższych odznaczeń państwowych. W przypadku Zełenskiego wskazywał, że można było dyskutować, czy Order Orła Białego powinien zostać mu przyznany, ale odebranie go po kilku latach uznawał za działanie prowadzące do kryzysu politycznego.

Nastroje społeczne wzmacniają spór

Wypowiedzi Dudka padły w czasie, gdy spór o UPA i order wywołał silne reakcje w Polsce. Z sondażu United Surveys dla Wirtualnej Polski wynikało, że 51,2 proc. badanych uważało, iż Wołodymyr Zełenski powinien zostać pozbawiony Orderu Orła Białego. Przeciwnego zdania było 35,5 proc. respondentów, a 13,3 proc. nie miało zdania. Badanie zostało przeprowadzone przed samym odesłaniem orderu, dlatego nie pokazuje reakcji na ten konkretny gest.

Po zwrocie odznaczenia nie opublikowano jeszcze reprezentatywnego sondażu mierzącego ocenę samego działania Zełenskiego. Dostępne są natomiast analizy aktywności w mediach społecznościowych po decyzji Nawrockiego. Według danych Res Futura Data House, opisywanych przez media, wśród komentarzy jednoznacznie odnoszących się do odebrania orderu dominowało poparcie dla decyzji prezydenta Polski. Takie analizy nie są badaniami reprezentatywnymi i pokazują przede wszystkim ton aktywnych komentarzy w sieci.

W tym kontekście wypowiedzi Dudka dotyczą nie tylko decyzji przywódców, ale także nastrojów, które mogą być przez te decyzje wzmacniane. Historyk mówił o ryzyku pompowania odpowiednio antyukraińskich nastrojów w Polsce i antypolskich nastrojów w Ukrainie. Według niego właśnie to czyni obecną sytuację politycznie niebezpieczną.

Spór wyszedł poza relacje dwustronne

Po decyzji Nawrockiego i zwrocie orderu przez Zełenskiego część ukraińskich polityków oraz urzędników zapowiedziała zwrot polskich odznaczeń. Zagraniczne agencje informacyjne, w tym Reuters i AP, opisały sprawę jako publiczne napięcie między państwami, które od początku pełnoskalowej rosyjskiej inwazji współpracowały w sprawach bezpieczeństwa i pomocy dla Ukrainy.

Dudek w swoich wypowiedziach podkreślał znaczenie wspólnego interesu geopolitycznego Polski i Ukrainy. Nie oznacza to pomijania spraw historycznych, ale wskazuje na potrzebę rozdzielenia pamięci o ofiarach od decyzji, które mogą osłabić współpracę w sytuacji zagrożenia ze strony Rosji.

Dlatego główna teza Dudka nie dotyczy samego zwrotu orderu. Dotyczy ciągu decyzji, w którym najpierw Zełenski uderzył w polską wrażliwość historyczną, a następnie Nawrocki odpowiedział gestem, który doprowadził do dalszej eskalacji. Zwrot orderu był już kolejnym etapem tego konfliktu, a nie jego początkiem.

Źródło: Wirtualna Polska, PAP, Reuters, AP, Interia, Dziennik Gazeta Prawna, Kancelaria Prezydenta RP